DIY: Zalf maken met oliemaceraat

Een maceraat is een kruidenaftreksels op olie. In de keuken gebruik je dat bijvoorbeeld in de vorm van een knoflookolie of een pittig peperige wokolie.

In mijn biologische kruidentuin heb ik heel veel kruiden voor de keuken (tijm, rozemarijn, laurier, peterselie enzovoort), maar ik heb ook kruiden speciaal om er zelfzorgmiddeltjes van te maken. Denk dan aan kamille, weegbree, brandnetel (ja, echt), calendula, valeriaan, smeerwortel, salie enzovoort). Alles niet al te ingewikkeld en vooral wel doeltreffend.

Waar vind je informatie om dingen zelf te gaan doen?

Wel, als je in staat bent om mijn blogje te vinden, dan ben je ook in staat om met Google allerlei sites te vinden met informatie over simpele recepten. Ik geef wel het advies om vooral te zoeken naar echte ‘kruidenvrouwtjes’ met ervaring, die weten wat ze doen. Herboristas dus. Zelf ben ik niet een officieel kruidenvrouwtje, maar ik heb wel lange ervaring met een aantal recepten en bereidingen die ik al jaren voor mezelf en mijn familie bereid en die vrij veilig zijn om over te dragen. Het is een beetje idealisme. Ik vind dat we – ook in de moderne tijd – in staat moeten zijn om simpele zelfzorgmiddeltjes te kunnen maken voor onszelf en ons gezin. De simpele kennis moeten we gewoon doorgeven van generatie op generatie. Hieruit volgt dat voor complexe medische problemen we gewoon naar de huisarts moeten stappen.

Wat is het verschil tussen zelfzorgmiddeltjes en medicijnen?

Bij zelfzorg moet je denken aan jeuk, uitslag, insectenbeten, spierpijn, moeite met inslapen of nervositeit. Eigenlijk zijn de middeltjes hiervoor zonder recept verkrijgbaar in een apotheek of drogist (en meestal moet je ze ook gewoon zelf betalen).

Medicijnen zijn van een andere orde. Dat zijn middelen om een ziekte te genezen en zijn erg ingrijpend in je systeem als je ze verkeerd en zonder toezicht van een arts gebruikt.

Informeer jezelf

Internet is een grote bron van informatie, maarrrrr… vaak ook erg verwarrend als je tegenstrijdige informatie naast elkaar vindt. Als je echt enthousiast bent, is het zeker aan te raden om te investeren in een paar handboeken met gedegen informatie. Als rasechte hamster heb ik een plank vol boeken over allerlei planten, recepten, middeltjes en wat al niet meer. Het beste boek wat ik kan aanraden is de moderne klassieker van Geert Verhelst: Groot handboek geneeskrachtige planten. Ik geef toe dat het een prijzig boek is, maar het is elke euro waard.

Als je de natuur intrekt op zoek naar wilde planten, dan raad ik je ook een determinatiegids aan. Daar zijn er veel van in omloop. Het is leuk om te doen. Je kan alles wat je tegenkomt uitgebreid op de foto zetten of je droogt je gevonden planten en bloemen tussen wat papier en dikke boeken om je eigen collectie te maken van voor jou interessante planten.

Zalf maken

Een zalf bestaat altijd uit olie of vet en er zit geen water in. Een emulsie van vet en water noemen we crème en dat is wat anders.

Een zalf is dus per definitie altijd vet. In vetten kunnen werkzame stoffen makkelijk oplossen. Daar gaat wat tijd overheen, dus een kruidenzalf maken is een kwestie van planning. We beginnen met het maken van een maceraat.

Maceraat van vers plantmateriaal

• 

• 

Om St.Jansolie te maken, gebruik ik altijd de verse bloemen. Verse bloemen geven de olie hun felrode kleur en dat vind ik erg mooi. Met gedroogde bloemen lukte me dat niet zo goed.

Bovenop de pot doe ik een gaasje, vastgezet met een elastiek. De pot gaat voor twee maanden in de vensterbank. Je kan extra vitamine E of een druppeltje anti-ranz toevoegen om de olie langer houdbaar te laten zijn.

Als de bloemen inzakken, gaat er een nieuwe laag verse bloemen bovenop. Net zolang tot de pot vol zit (soms wat olie bijgieten) en de olie prachtig rood van kleur is geworden.

Maceraat van gedroogd plantenmateriaal

• 

• 

Kamille of Calendula (goudbloem) droog ik altijd eerst. Op een droogrek (of in een droogmachine) worden de bloemen gedroogd. Bij de calendula trek ik meestal de bloemblaadjes los. Dit is niet noodzakelijk, maar de olie wordt dieper oranje als je alleen bloemblaadjes gebruikt zonder stukjes groen van de plant.

Eenmaal droog dan kan je de bloemkopjes (kamille) of de bloemblaadjes malen in een koffiemolentje of gewoon fijnwrijven tussen je vingers. Vervolgens doe je de verpulverde bloemen in een glazen pot of fles en giet er (biologische) olijfolie, zonnebloem olie of amandelolie op.

Ik meng de oliën niet, want als ik er zeep mee wil maken dan moet ik voor een zeeprecept de pure olie hebben en geen onbekend mengsel van verschillende oliën.

Voor een zalf is zonnebloemolie erg prettig. Die is niet zo vettig als olijfolie, trekt de werk- en kleurstoffen goed uit de plant en ruikt van zichzelf niet zo sterk. Tenminste, de laatste jaren zijn er meer soorten biologische zonnebloemolie op de markt, ook flessen zonder sterke zonnebloemoliegeur. Lang geleden was ik alleen aangewezen op 1 soort zonnebloemolie bij de lokale natuurwinkel en die vond ik gewoon ‘stinken’, zo sterk was die geur. Datzelfde geldt trouwens ook voor de olijfoliën.

De warme en de koude methode

De St.Jansolie wordt met de zogenaamde koude methode gemaakt. De olie met de bloemen gaat de vensterbank in en het zonlicht doet de rest van het werk.

De kamille- en calendulaolie maak ik gewoonlijk met de warme methode. Als je veel olie wilt maken, kan je een liter olie in een crockpot gieten, bloemen erbij, en je verwarmt de olie tot maximaal 60 graden. Dit is de eerste stand van de crockpot. Houd alles wel in de gaten met je thermometer als je twijfelt. Je wilt je olie nooit oververhitten, want dan gaan de werkzame stoffen kapot. Dit kan je trouwens ook prima au-bain-marie doen: een pan met water en daarin hang je een tweede pannetje met de olie. Of je doet meerdere oliën tegelijk en dan gebruik je glazen flessen of weckpotten die je in het water zet. Ook hier goed zorgen dat de olie nooit te warm wordt.

Dit herhaal ik drie keer in de loop van een aantal dagen. Dus als de olie warm is geworden, zet je de warmtebron uit.

RECEPTEN

Als je nog nooit een zalf hebt gemaakt, kan ik je aanraden om wat te experimenteren met de verhoudingen tussen olie en bijenwas. Begin met een standaard verhouding en speel vervolgens met meer of minder bijenwas, totdat je voor jezelf je eigen perfecte verhouding hebt gevonden.

Heel lang was ik zelf in de veronderstelling dat er maar één manier was om zalf te maken en die beviel me niet. Ik houd namelijk niet van teveel bijenwas, dat vind ik veel te stug op mijn huid. Gelukkig ben ik daar allang weer vanaf (van die veronderstelling) en heb ik mijn eigen prettige verhoudingen gevonden.

Stevige zalf met bijenwas
30 ml maceraat
5 gram bijenwas
2 – 3 dr etherische olie

Dunnere zalf met bijenwas en cetylalcohol
30 ml maceraat
3 gr bijenwas
2 gr cetylalcohol
2 – 3 dr etherische olie

Cetylalcohol is eigenlijk een emulgator voor het maken van crèmes. Een emulgator is een stof die water en vet aan elkaar kan laten binden. Cetylalcohol is niet vloeibaar, maar is een harde stof die niet veel weegt. In een zalf is hij ook prettig om te gebruiken, want hij zorgt ervoor dat de zalf makkelijker smeerbaar is en geeft een prettig gevoel op de huid.
Cetylalcohol is een plantaardige stof.

Hiernaast zie je de cethylalcohol nog drijven op de olie. De olie zit in een au-bain-marie inzetstuk (ooit gekocht voor 3,95 bij de IKEA, een superhandig ding) die hangt op een pannetje met een klein laagje kokend water op het fornuis. Als alle toevoegingen zijn gesmolten, kan je de nog vloeibare zalf in een pot, tube of blikje gieten. Na het afkoelen zal alles hard geworden zijn.